Zelf blijven groeien, door te helpen groeien

Als je getuige bent geweest van de moeilijke omstandigheden en het leed van de patiënten waarmee de zorgverleners in Afrika geconfronteerd worden, kun je niet zomaar zeggen: ik stop ermee, ik ga nooit meer terug. Het grijpt je aan. Het verandert je.

– Souad Boutkabout

Operatieverpleegkundige in UZ Leuven Souad Boutkabout is niet aan haar proefstuk toe als expert-vrijwilliger bij Artsen Zonder Vakantie. Al tien jaar gaat ze op zending met onze organisatie, maar ze herinnert zich nog hoe ze zich die eerste keer voelde alsof het gisteren was. “Ik vertrok met een koffer vol kennis en een hart vol wilskracht. Ik had echter geen idee hoe machteloos je je kunt voelen als je vaardigheden hebt, maar niets om mee te werken. Daar stond ik dan met al mijn goede bedoelingen. Ik voelde me hulpelozer dan ooit.”

In de beginjaren dat ze op zending vertrok, kwam ze vaak in opstand. Ze was bijvoorbeeld boos dat gezonde kindjes in het ziekenhuis werden gehouden omdat hun ouders de rekening niet konden betalen. Dat vond ze onrechtvaardig, maar ze heeft geleerd om dat te aanvaarden. Want als de facturen niet betaald worden, dan kan het ziekenhuis geen medicatie aankopen of personeel aanstellen. “Dat besef verandert alles. Je moet je aanpassen aan de lokale context, want anders hou je het als expert-vrijwilliger niet vol. Ik weet nu ook dat die aanvaarding niet gelijk moet staan aan goedkeuring, maar aan respect voor context.”

Een balans tussen empathie en realisme vinden, is cruciaal. Volgens Souad betekent dat het verschil tussen opbranden of blijven bijdragen. Ze begrijpt nu ook dat haar boosheid in wezen naïef was: “Je kunt niet helpen als je blijft vechten tegen de realiteit. Je moet leren buigen, niet breken. Als je niet leert kijken door de bril van de ander, faal je als vrijwilliger. Je moet niet oordelen, je moet begrijpen. Dat was het begin van mijn echte leerproces.”

Dat leerproces ging niet over medische technieken — die beheerste ze al. Het ging over aanwezig zijn. Écht aanwezig. Niet als redder, maar als collega. Niet als tijdelijke oplossing, maar als schakel in een groter geheel. “Ik leerde stil worden, ik leerde luisteren én ik leerde vooral om mijn Belgische referentiekader los te laten. Pas toen begreep ik: als niemand betaalt, hoe koop je dan medicijnen? Hoe betaal je verpleegkundigen? Wat ik eerst als hardheid zag, bleek overleving. Wat ik onmenselijk vond, was in feite een systeem dat met losse brokstukken overeind probeert te blijven. Ik moest mijn bril afzetten om echt te zien. En vanaf dan kon ik echt iets betekenen.”

De evolutie is duidelijk

“Ik heb voor verschillende organisaties in Afrika gewerkt en zag dat hoe dieper in Afrika, hoe meer de mensen nood hebben aan hulp,” vertelt Souad. “Met de andere organisaties ging ik twee weken ter plaatse assisteren bij operaties. Opereren en weer vertrekken. Voor de patiënt is dat natuurlijk geweldig, want die is kostenvrij genezen. Maar je laat niets achter. Er is geen samenwerking met de lokale zorgverleners. Daarom trekt de werkwijze van Artsen Zonder Vakantie me aan.”

Voor haar is de visie van AZV doeltreffender: “Het feit dat je hen niet alles uit handen neemt, is respectvol en efficiënt. Je geeft jouw kennis en vaardigheden door aan de artsen en verpleegkundigen zodat zij hun patiënten nog beter kunnen behandelen.

Je ziet het ziekenhuis en de collega’s trouwens echt evolueren door de zendingen. Ik heb het geluk gehad dat ik een paar jaar na mekaar naar hetzelfde ziekenhuis ben kunnen gaan en ik zie de vooruitgang keer-op-keer.”

Een wereld van verschil

“Elke zending dwingt me uit mijn comfortzone en daagt me uit om mijn grenzen te verleggen ook al heb ik al tientallen zendingen meegemaakt. Je weet immers niet welke patiënt zich aandient voor behandeling, met welk ziektebeeld, en of je wel de middelen gaat hebben om de patiënt uiteindelijk te verzorgen.”

De realiteit in de Afrikaanse partnerziekenhuizen van Artsen Zonder Vakantie staat haaks op Souad’s wereld in het operatiekwartier van UZ Leuven. “Alles is daar tot in de puntjes voorbereid, alles blinkt en is steriel, zacht piepende monitoren… het is een wereld van hightech, efficiëntie en overvloed. Als ik een spuit nodig heb, dan neem ik er één. Alles is er, altijd.”

Luxe is relatief, creativiteit onmisbaar

“Ik zou willen dat de overvloed die ik hier heb om voor mijn patiënten te zorgen, daar ook zou hebben,” gaat ze verder. “Dat is jammer genoeg niet realistisch. Daarom is wat ze verwezenlijken met het weinige dat ze voor handen hebben, des te bewonderingswaardiger. Hun vindingrijkheid is opmerkelijk. Ze denken in oplossingen, niet in tekorten. Wat zij doen met bijna niets, is vaak indrukwekkender dan wat wij doen met alles. Het is meesterlijk.”

Elke ingreep begint met dezelfde vragen: over welk materiaal beschikken we? Wat kunnen we nu missen? Wat kunnen we hergebruiken? Wat heeft deze patiënt echt nodig? En hoe bereik een gepast resultaat met zo weinig mogelijk middelen?

De keuzes die onze lokale collega’s moeten maken, zijn vaak pijnlijk. Ze moeten elke dag opnieuw beslissen: gebruiken we dit materiaal nu of sparen we het voor een andere patiënt die het morgen misschien harder nodig heeft?

Deze manier van werken, vraagt aanpassingsvermogen van een Belgische expert-vrijwilliger: “Waar in België strakke protocollen gelden, vraagt Afrika om improvisatie en flexibiliteit. Ik heb al gemerkt dat expert-vrijwilligers die vasthouden aan Europese standaarden, het meestal niet redden. Je moet durven loslaten en vertrouwen op de zorgprofessionals in de partnerziekenhuizen.”

De creativiteit en het doorzettingsvermogen van de Afrikaanse collega’s inspireren Souad, maar confronteren haar ook met de vanzelfsprekendheid waarmee zorgpersoneel in België omgaat met materiaal: “Wat wij hier soms weggooien, zou daar levens redden. Dat maakt me nederig. En eerlijk? Ook een beetje beschaamd.”

Haar vrijwilligerswerk voor Artsen Zonder Vakantie heeft haar ook anders naar haar werk doen kijken. Ze is kritischer geworden voor verspilling en dankbaarder voor de overvloed die hier aanwezig is. Ze voelt zich ook meer verbonden met de kern van haar beroep: het zorgen voor mensen. “Goede zorg betekent niet altijd dure technologie. Soms betekent het gewoon aanwezig zijn, ook als je niets meer kunt doen.”

Souad leeft bewust met die twee uitersten: de luxe en de schaarste. “Ik kies niet, ik sta ertussen,” zegt ze hierover. “Als een getuige, als iemand die weigert te vergeten. De kloof tussen de beide werelden is enorm en ik voel de nood om hierover te vertellen zodat het tastbaar wordt voor mijn collega’s, vrienden en familie.”

“Ik ga er nooit mee stoppen”

Souad heeft op zending al enkele moeilijke momenten meegemaakt. Een patiëntje verliezen daar zet je je niet zomaar over, maar haar jaren ervaring hebben haar geleerd om er op een positieve manier mee om te gaan: “Ik ga vaak spelen met de kindjes die genezen zijn, maar toch nog in het ziekenhuis verblijven. Die kleine momenten van vreugde, helpen mij om wat er gebeurd is een plaats te geven. Zij zijn de lichtpuntjes die me doen opleven.”

Hoewel het best zwaar kan zijn, zegt ze toch resoluut: “Ik ga er nooit mee stoppen. Je krijgt zoveel terug. Levenslessen zelfs van de allerkleinste patiëntjes. De moed die ze elk dag tonen, geeft mij moed. Én relativeringsvermogen.”

Als vrijwilliger vertrek je om mensen te helpen groeien in hun job, maar je groeit zelf ook. Je wordt geconfronteerd met jezelf, je overtuigingen, je grenzen, je hart. Soms tegen wil en dank, maar ook daar ben ik dankbaar voor. En elke keer, keer ik terug… een beetje stiller, een beetje wijzer, een beetje meer mens.

Publicatiedatum: 05.09.2025

Help onze Afrikaanse collega’s om noodzakelijke medische zorg toegankelijk te maken.

Doe een gift